PHẬN NÀNG CHÂU LONG: KHÚC VĨ THANH BUỒN PHÍA SAU MỘT TÌNH BẠN ĐẸP

Giai thoại về tình bạn giữa Lưu Bình và Dương Lễ từ lâu đã được ca tụng như một biểu tượng kinh điển của lòng nghĩa khí trong văn hóa Việt Nam. Chuyện kể rằng, Lưu Bình và Dương Lễ là bạn tâm giao từ thuở hàn vi. Nhà Dương Lễ nghèo, được Lưu Bình cưu mang, nuôi ăn học cho đến ngày đỗ đạt làm quan. Ngược lại, Lưu Bình cậy thế nhà giàu nên sa sút, chểnh mảng, thi trượt rồi lâm vào cảnh bần hàn, bê tha.

Khi "miệng ăn núi lở", Lưu Bình tìm đến người bạn năm xưa để nhờ cậy. Lúc này, Dương Lễ đã là quan lớn, cưới một thê ba thiếp, trong đó Châu Long là người vợ thứ ba. Để kích tấy ý chí của bạn, Dương Lễ bày kế sai người mang cơm hẩm cà thiu ra tiếp đãi, rồi bí mật biệt phái nàng Châu Long mang ba nén vàng đi thay chồng nuôi bạn ăn học. Hận bạn bạc bẽo, lại được người đẹp kề cận động viên, Lưu Bình dốc chí đèn sách suốt ba năm rồi vinh quy bái tổ. Ngày đỗ đạt quay về, chàng mới vỡ lẽ tất cả chỉ là thâm ý cao sâu của Dương Lễ.

Người đời ca tụng Dương Lễ vĩ đại, Lưu Bình chí khí. Thế nhưng, nếu đặt góc nhìn vào thân phận nàng Châu Long – "quân cờ" trong ván cờ nghĩa khí ấy – ta sẽ thấy một tấn bi kịch đầy xót xa của người phụ nữ trong xã hội phong kiến.

1. Sự áp đặt tàn nhẫn dưới danh nghĩa nghĩa khí

Khi Dương Lễ tiếp bạn bằng bát cơm hẩm, trong đầu ông ta đã vạch sẵn một thế cờ: đưa vợ mình đi nuôi bạn. Câu hỏi đặt ra là: Châu Long có quyền từ chối hay không? Chắc chắn là không. Trong xã hội tam tòng tứ đức, người phụ nữ không có tiếng nói. Sẽ chẳng có người vợ nào tự nguyện rời bỏ gia đình để đi chung sống, chăm sóc một người đàn ông khác suốt ba năm trời.

Hơn thế nữa, cái giao hẹn ấy nào có chắc chắn là ba năm? Nếu Lưu Bình tiếp tục thi trượt, kỳ hạn ấy sẽ thành sáu năm, chín năm, mười hai năm... hay là Dương Lễ sẽ "cho luôn" bạn người vợ này? Thực tế chứng minh, khi Lưu Bình lên kinh ứng thí, Châu Long vẫn chưa thể về ngay với chồng cũ mà phải chờ kết quả thi cử. Điều đó cho thấy canh bạc này không có kỳ hạn cố định. Đời người con gái có bao nhiêu lần ba năm xuân thì để đem ra làm vật đặt cược cho một "thâm ý"?

2. Bi kịch tâm lý và ranh giới mong manh của tiết hạnh

Hãy thử tưởng tượng: ba năm trai đơn gái chiếc sống chung một nhà. Một bên là chàng công tử hào hoa đang độ thất cơ lỡ vận, một bên là người thiếu phụ xuân sắc đương thì. Liệu họ có hoàn toàn là gỗ đá? Để Lưu Bình quyết chí học hành, Châu Long không thể chỉ chu cấp cơm áo, nàng còn phải dùng đến cả những lời nói dịu dàng, những cử chỉ ân ân, thậm chí là những lời hứa hẹn "gợi tình" để khơi dậy sĩ khí của người đàn ông.

Ba năm ý thiếp tình chàng, thề non hẹn biển ấy, liệu có bao nhiêu phần là giả dối, bao nhiêu phần là những rung động rất nhân bản của một người phụ nữ bằng xương bằng thịt? Đẩy vợ mình vào một hoàn cảnh thử thách nghiệt ngã như thế, Dương Lễ có từng nghĩ đến nguy cơ sẽ mất đi người vợ này, hay vốn dĩ ông ta sẵn sàng đánh đổi nàng để giữ trọn cái danh "người bạn tốt"?

3. Sự nghi kị trần trụi bóc trần bản chất nam quyền

Nỗi tủi hổ lớn nhất của nàng Châu Long nằm ở chỗ: Sự hy sinh vô bờ bến của nàng lại được đáp lại bằng sự ngờ vực thấu xương từ người chồng đầu ấp tay gối.

Ngay khi hoàn thành nghĩa vụ ba năm trở về nhà, cái mà nàng nhận được không phải là cái ôm ấm áp hay lời tri ân của chồng, mà là một sự kiểm chuẩn nhân phẩm. Dương Lễ chỉ cho phép vợ vào nhà khi nghe lời báo cáo đầy rẻ rúng của tên người hầu: "Bẩm ông, bà con đi không nay lại về không, thế là phúc lắm rồi". Hóa ra, toàn bộ thanh xuân, danh dự, sự hy sinh và những đêm dài gối chiếc của nàng Châu Long lúc này chỉ tạm thời được định giá bằng một câu "Đi không về không".

Nhưng bi kịch chưa dừng lại ở đó. Sự ích kỷ, nhỏ nhen của người đàn ông trong xã hội nam quyền được đẩy lên đỉnh điểm vào ngày Lưu Bình đỗ đạt sang chơi. Dù đã cho vợ về nhà, nhưng đốm lửa nghi kị trong lòng Dương Lễ chưa bao giờ tắt. Khi đối diện với người bạn vinh quy bái tổ, câu hỏi đầu tiên Dương Lễ thốt ra không phải là lời chúc mừng chân thành, mà là một đòn dò xét trần trụi dưới vỏ bọc văn hoa:

"Kính chúc hiền đệ tân khoa bảng hổ danh đề! Nay hiền đệ công danh đã toại nguyện, ta nghe nói những năm tháng qua ở quán gấm đầu làng, có một bậc giai nhân tình nguyện gieo neo nuôi hiền đệ ăn học, lại giao hẹn đỗ đạt mới thành thân? Thế thì nay đại đăng khoa rồi, chắc cũng đã tiểu đăng khoa, kết tóc se duyên với nàng rồi chứ?"

Lời ướm hỏi ấy là một mũi dao đâm thẳng vào lòng tự trọng của Châu Long, bộc lộ một sự thật phũ phàng: Dương Lễ chưa từng một ngày thực sự tin tưởng vào tiết hạnh của vợ. Ông ta lo sợ cái danh nghĩa nghĩa khí cao đẹp của mình phải đánh đổi bằng nỗi nhục nhã bị "cắm sừng". Ông ta nôn nóng hỏi bạn để giải tỏa nỗi bất an ích kỷ của bản thân, chứ chẳng mảy may nghĩ đến danh dự của người vợ tào khang.

Và rồi, sự nghi kị nghiệt ngã ấy chỉ thực sự được chứng thực, khối đá đè nặng tâm can Dương Lễ mới thực sự được hạ xuống khi nghe câu trả lời đầy đau đớn từ Lưu Bình:

« Ôi hiền huynh ơi! Đệ có được ngày hôm nay quả thực là nhờ ơn sâu như trời biển của nàng Châu Long. Nhưng than ôi, ngay ngày đệ bảng vàng danh miện trở về, nàng đã âm thầm bỏ đi không một lời từ biệt. Đệ tìm khắp đất trời mà chẳng thấy nàng đâu... »

Chính lời than khóc, tìm kiếm vô vọng của người bạn mới là tấm "giấy chứng nhận" tối cao cho sự trong sạch của Châu Long. Đau đớn thay, phẩm giá của một người phụ nữ không được công nhận bằng quá trình hy sinh của chính nàng, mà phải đợi hai người đàn ông đối chất, đối chiếu và xác nhận với nhau thì nàng mới được trả lại sự thanh bạch!

Lời kết

Xuyên suốt câu chuyện, người ta chỉ thấy nàng Châu Long như một món hàng, một công cụ cứu cánh bị đưa đẩy giữa hai người đàn ông. Trớ trêu thay, người có công lao lớn nhất, người phải chịu đựng nhiều áp lực và hy sinh lớn nhất lại chính là nàng. Thế nhưng, đỉnh cao của sự bất công là khi hạ màn, cái được người đời tôn vinh, lập đền thờ phượng lại là "tình bạn vĩ đại" của hai người đàn ông, còn người phụ nữ lại một lần nữa bị đẩy lùi vào bóng tối của lịch sử. Bốn chữ "Tiết Hạnh Khả Phong" suy cho cùng cũng chỉ là một danh hiệu hư vinh đầy cay đắng được ban phát sau khi nàng đã vượt qua những bài kiểm tra nhân phẩm đầy nhục nhã của đấng nam nhi.